Obaveza zapošljavanja osoba sa invaliditetom

Zakonska regulativa:

1. Obveznici zapošljavanja osoba sa invaliditetom

Svi poslodavci u Republici Srbiji koji imaju 20 ili više lica u radnom odnosu su obveznici zapošljavanja osoba sa invaliditetom. Novoosnovani poslodavci, u periodu od 24 meseca od dana osnivanja, oslobođeni su obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom.

Kao novoosnovani poslodavci smatraju se:

  • poslodavci osnovani nakon stupanja na snagu Zakona (23.05.2010. godine),
  • poslodavci osnovani i pre primene Zakona, ali u periodu koji nije duži od 24 meseca pre njegove primene, npr. poslodavac koji je osnovan 10 meseci pre primene Zakona, smatrao bi se novoosnovanim poslodavcem koji je oslobođen obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom u narednih 14 meseci, počev od dana primene Zakona.

Odredbama člana 30. do 33. Zakona predviđene su različite mere aktivne politike zapošljavanja osoba sa invaliditetom koje se nalaze na evidenciji Nacionalne službe za zapošljavanje i u vezi s tim i niz pogodnosti koje poslodavci mogu koristiti uz ispunjenje određenih uslova.

2. Utvrđivanje broja obavezno zaposlenih osoba sa invaliditetom

Budući da se izvršavanje obaveze prati mesečno, prilikom utvrđivanja broja zaposlenih, radi definisanja obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom, uzima se ukupan broj zaposlenih lica uključujući i osobe sa invaliditetom, sa stanjem na poslednji kalendarski dan u mesecu.

Prema odredbama člana 24. Zakona:

  • poslodavac koji ima manje od 20 zaposlenih nema obavezu zapošljavanja osoba sa invaliditetom,
  • poslodavac koji ima od 20 do 49 zaposlenih dužan je da zaposli, odnosno da ima u radnom odnosu najmanje jednu osobu sa invaliditetom,
  • poslodavac koji ima 50 i više zaposlenih dužan je da u radnom odnosu ima najmanje dve osobe sa invaliditetom, a na svakih daljnjih započetih 50 zaposlenih još po jednu.
Ukupan broj zaposlenih
(uključujući i osobe sa invaliditetom)
Obavezan broj zaposlenih osoba sa invaliditetom
1 do 19 0
20 – 49 1
50 – 99 2
100 – 149 3
. . . . . .
500 – 549 11

Obavezan broj zaposlenih osoba sa invaliditetom (ako poslodavac ima više od 50 zaposlenih) može se utvrditi računskim putem tako što se ukupan broj zaposlenih podeli sa 50 i dobijeni rezultat uveća za 1. U konačnom rezultatu ne uzimaju se u obzir decimalne vrednosti, već ceo broj. Npr. ako poslodavac ima 968 zaposlenih, obavezan broj zaposlenih osoba sa invaliditetom utvrđuje se na sledeći način: 968 : 50 + 1 = 19,36 + 1 = 20

2.1. Definicija zaposlenih lica

Prema članu 2. Pravilnika, zaposlenim licem smatra se lice koje je u radnom odnosu u skladu sa propisima o radu i kao takvo je prijavljeno nadležnim organizacijama obaveznog socijalnog osiguranja.
Dakle, prilikom utvrđivanja broja zaposlenih, uzimaju se u obzir lica:

  • koja su zasnovala radni odnos na neodređeno vreme,
  • koja su zasnovala radni odnos na određeno vreme,
  • koja su zasnovala radni odnos sa nepunim radnim vremenom i
  • koja su zasnovala radni odnos za obavljanje poslova van prostorija poslodavca.

U broj zaposlenih uključuju se i osnivači preduzeća koja su zasnovali radni odnos u svom preduzeću, kao i penzioneri koji su ponovo zasnovali radni odnos. Lice koje radi sa nepunim radnim vremenom uvek se računa kao 1 zaposleni. Lica koja su zasnovala radni odnos u svojstvu pripravnika takođe se smatraju zaposlenim licem.
Zaposlenima se ne smatraju lica:

  • koja obavljaju privremene i povremene poslove
  • koja po drugim ugovorima ostvaruju naknadu
  • direktori koji u skladu sa članom 48. Zakona o radu ostvaruju naknadu u skladu sa pravima i obavezama direktora.

2.2. Definicija osoba sa invaliditetom

Status osobe sa invaliditetom, prema članu 4. stav 2. Zakona, imaju osobe kojima je utvrđen status osobe sa invaliditetom i to:

  • ratni vojni invalid,
  • mirnodopski vojni invalid,
  • civilni invalid rata,
  • lice kome je izvršena kategorizacija i drugo lice kome je utvrđena invalidnost,
  • lice kome je utvrđena kategorija invalidnosti,odnosno preostala radna sposobnost u skladu sa propisima o penzijskom i invalidskom osiguranju,
  • lice kome se u skladu sa ovim Zakonom proceni radna sposobnost, saglasno sa kojom ima mogućnost zaposlenja ili održanja zaposlenja.

Dakle, ako poslodavac već ima u radnom odnosu odgovarajući broj osoba sa invaliditetom, kojima je već utvrđen status, taj poslodavac je već ispunio svoju obavezu utvrđenu Zakonom. Npr. Poslodavac ima 25 zaposlenih od kojih je 1 invalid rada druge kategorije, na osnovu ranije izdatog rešenja Fonda PIO.
Da bi se osoba sa invaliditetom u smislu Zakona, smatrala osobom sa invaliditetom, ona mora imati utvrđen status osobe sa invaliditetom, što se dokazuje:

  • za ratnog vojnog invalida, za mirnodopskog vojnog invalida i za civilnog invalida rata – rešenjem opštinskog organa uprave nadležnog za boračka pitanja
  • za lice kome je izvršena kategorizacija i drugo lice kome je utvrđena invalidnost – rešenje o kategorizaciji nadležnog organa (pr. za urođenu invalidnost, kategorizaciju po pravilu, do navršene sedme godine života, vrši opštinski organ za društvene delatnosti.
  • za lice kome je utvrđena kategorija invalidnosti,odnosno, preostala radna sposobnost u skladu sa propisima o penzijskom i invalidskom osiguranju-rešenje Fonda PIO za invalide druge i treće kategorije
  • za lice kome se u skladu sa Zakonom, proceni radna sposobnost – rešenje Nacionalne službe za zapošljavanje. Ako poslodavac ima u radnom odnosu lice za koje postoje elementi da se utvrdi invalidnost, a ta invalidnost nije utvrđena, lice može podneti Zahtev za procenu radne sposobnosti Nacionalnoj službi za zapošljavanje prema prebivalištu lica koje podnosi zahtev.

Prema čanu 5. Pravilnika do okončanja postupka procene radne sposobnosti izvršenjem obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom, smatra se i zapošljavanje, odnosno, radni odnos lica koje podnese zahtev za procenu radne sposobnosti i to, od momenta podnošenja tog zahteva.
Ako pomenuto lice stekne status osobe sa invaliditetom, smatra se da je poslodavac izvršio obavezu zapošljavanja, od momenta podnošenja zahteva za procenu radne sposobnosti.
Ako pomenuto lice ne stekne status osobe sa invaliditetom, poslodavac obavezu izvršava u mesecu u kome je završen postupak procene i to za ceo period od podnošenja zahteva do završetka postupka procene radne sposobnosti, uplatom sredstava u Budžetski fond. Uplaćuju se iznosi koje je trebalo uplatiti u posmatranim mesecima bez ikakve revalorizacije, bez plaćanja kamate, ako se obaveza izvrši u mesecu u kome je završen postupak procene radne sposobnosti.

3. Način izvršavanja obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom

Prema članu 4. Pravilnika, izvršenjem obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom, smatra se Zakonom utvrđen odnos ukupnog broja zaposlenih i broja zaposlenih osoba sa invaliditetom kod poslodavca sa stanjem na kalendarski poslednji dan u mesecu.
Prema članu 6. Pravilnika, poslodavac izvršava zakonsku obavezu i/ili:

  • učešćem u finansiranju zarada osoba sa invaliditetom zaposlenih u preduzeću za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom ili socijalnom preduzeću i organizaciji i /ili
  • izvršavanjem finansijske obaveze iz ugovora o poslovno tehničkoj saradnji, kupovinom proizvoda ili vršenju usluga sa preduzećem za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom.

Zaključak: izvršavanje obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom ne podrazumeva da se u radnom odnosu mora imati odgovarajući broj osoba sa invaliditetom i da, ako taj uslov nije ispunjen, poslodavac mora obavezno zaposliti nove osobe sa invaliditetom.
I prethodna dva pomenuta slučaja izvršavanja obaveze su potpuno legitimna, tj. ako je obaveza zapošljavanja ispunjena na bilo koji od pomenutih načina, nema obaveze plaćanja penala u skladu sa Zakonom, odnosno, članom 10. Pravilnika.

3.1. Izmirivanje obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom učešćem u finansiranju zarada osoba sa invaliditetom

Prema odredbama člana 26. Zakona i člana 6 i 7. Pravilnika uplatom sredstava koja pripadaju Budžetskom fondu za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom, poslodavac izvršava obavezu zapošljavanja onolikog broja osoba sa invaliditetom, koliko zarada finansira, na mesečnom nivou.
Učešće u finansiranju zarada osoba sa invaliditetom ne može biti manje od 50% prosečne bruto zarade u privredi Republike Srbije prema poslednjem objavljenom podatku Republičkog zavoda za statistiku. Ukoliko poslodavac ima obavezu zapošljavanja većeg broja osoba sa invaliditetom, prethodni iznos se množi sa brojem osoba sa invaliditetom, koje bi poslodavac trebalo da ima u radnom odnosu.
Uplata sredstava u Budžetski fond vrši se na račun: 840-745126843-22 – Sredstva na ime učešća u finansiranju zarada osoba sa invaliditetom u preduzeću za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom ili socijalnom preduzeću ili organizaciji.
Usmeravanje se vrši prema opštini u kojoj je sedište poslodavca, tako da se u pozivu na broj odobrenja, kontrolni broj po modelu 97 utvrđuje po osnovu šifre opštine prema sedištu poslodavca i PIB-poslodavca.
Uplata sredstava u Budžetski fond za određeni mesec mora se izvršiti najkasnije do 5. u narednom mesecu (što je i rok za podnošenje Obrasca IOSI Poreskoj upravi), a pre toga roka, samo ukoliko je i zarada za odnosni mesec konačno isplaćena pre 5. u narednom mesecu.
Napomena: Prema članu 7. Pravilnika poslodavac ne mora zaključivati ugovor sa preduzećem za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom, ili socijalnim preduzećem i organizacijom, jer je uplata sradstava na propisani račun, u stvari, jedan od načina izvršavanja obaveza zapošljavanja osoba sa invaliditetom.

3.2. Izmirivanje obaveze izvršavanjem finansijske obaveze iz ugovora sa preduzećem za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom

Prema odredbama člana 27. Zakona, poslodavac koji u postupku javne ili druge nabavke izvrši finansijske obaveze iz ugovora o poslovno-tehničkoj saradnji sa preduzećem za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom, kao i iz ugovora o kupovini proizvoda ili vršenju usluga tog preduzeća, izuzev obaveza nastalih u realizaciji ugovora iz oblasti trgovine na veliko, u vrednosti od 20 prosečnih zarada u privredi Republike Srbije, prema poslednjem objavljenom podatku, oslobađa se obaveze zapošljavanja 1 osobe sa invaliditetom za narednih 12 meseci od dana izvršenja obaveze.
Poslodavac je izvršio obavezu zapošljavanja osoba sa invaliditetom na ovaj način ako su ispunjeni sledeći uslovi:

  • da je ugovor zaključio nakon stupanja na snagu odredbi člana 24. i 29. Zakona, odnosno, nakon 24. maja 2010 godine,
  • da je vrednost pojedinačnog ugovora u momentu zaključenja ugovora, jednaka ili veća od iznosa 20 prosečnih zarada u privredi Republike Srbije prema poslednjem objavljenom podatku (u tu vrednost je uračunat i PDV),
  • da je izvršio finansijsku obavezu, odnosno plaćanje predviđeno ugovorom.

Obaveza se smatra izvršenom, počev od meseca u kojem je izvršena uplata ugovorenog iznosa i za naredni jedanaestomesečni period.

3.3. Penali

Ukoliko poslodavac ne izvrši obavezu zapošljavanja potrebnog broja osoba sa invaliditetom na jedan od prethodno navedenih načina do 5. u mesecu za prethodni mesec, onda je u skladu sa članom 29. Zakona dužan da uplati penale na račun Budžetskog fonda za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom, u visini trostrukog iznosa minimalne zarade utvrđene u skladu sa propisima o radu za svaku osobu sa invaliditetom koju nije zaposlio. U tom slučaju, poslodavac je dužan da propisani iznos penala uplati najkasnije do 30. u mesecu za prethodni mesec. Pod minimalnom zaradom podrazumeva se neto minimalna zarada po radnom času utvrđena Odlukom Socijalno-ekonomskog saveta. Kako je minimalna zarada utvrđena po času, da bi se utvrdila visina penala, neophodno je pomnožiti je sa 174 prosečna radna časa u mesecu i sa 3, s obzirom na to da se radi o trostrukom iznosu minimalne zarade. Dakle, za obračun se uzima prosečan broj radnih sati u mesecu na godišnjem nivou, s obzirom na to da nema učinka i radnog vremena. Shodno tome, dokle god je minimalna zarada 90 dinara po času, iznos penala koje treba uplatiti za jednu osobu sa invaliditetom je fiksan i utvrđen u nivou od 46.980 din.
Ukoliko poslodavac ima obavezu zapošljavanja većeg broja osoba sa invaliditetom, prethodni iznos se množi brojem osoba sa invaliditetom, koje bi poslodavac trebalo da ima u radnom odnosu.
Uplata penala u Budžetski fond vrši se na račun: 840-743422843-25 – Prihodi od penala u korist Budžetskog fonda za profesionalnu rehabilitaciju i podsticanje zapošljavanja osoba sa invaliditetom.
Usmeravanje se vrši prema opštini u kojoj je sedište poslodavca.
Plaćanje penala se ne vrši preko Centra za velike poreske obveznike, tako da veliki poreski obveznici vrše uplatu penala na isti način kao i drugi poreski obveznici.

3.4. Kaznene odredbe

Ukoliko poslodavac ne ispuni obavezu zapošljavanja osoba sa invaliditetom, odnosno, ukoliko u predviđenom roku ne uplati penale, Poreska uprava će utvrditi obavezu uplate penala, a poslodavac se kažnjava novčanom kaznom u iznosu od 200.000 do 1.000.000 dinara u skladu sa članom 50. Zakona.
Novčanom kaznom u iznosu od 10.000 do 50.000 dinara kazniće se za pomenuti prekršaj i odgovorno lice u pravnom licu, dok je za preduzetnike predviđena novčana kazna u iznosu od 5.000 do 400.000 dinara.

4. Praćenje izvršenja obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom – Obrazac IOSI

U cilju praćenja izvršavanja obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom Pravilnikom je propisan OBRAZAC IOSI – Izveštaj o izvršenju obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom.
Obrazac IOSI se sastavlja za svaki mesec, čime se obezbeđuje mesečno praćenje izmirivanja obaveza zapošljavanja osoba sa invaliditetom.
Prema članu 12. stav 2. Pravilnika Obrazac IOSI dostavlja se jedinici Poreske uprave nadležnoj prema mestu sedišta poslodavca, prilikom konačne isplate zarada, odnosno, vršenja obračuna doprinosa za obavezno socijalno osiguranje bez isplate zarada, a najkasnije do 5. u mesecu za prethodni mesec.

4.1. Popunjavanje obrasca IOSI

Odredbama članu 13. Pravilnika propisani su podaci koji se unose u Obrazac IOSI, a reč je o sledećim podacima koji se odnose na:

  • poslodavca, odnosno, naziv ili ime i prezime, mesto, ulicu i broj, PIB ili JMBG, matični broj, šifru delatnosti i naznaku o direktnom ili indirektnom budžetskom korisniku,
  • nadležnu filijalu Poreske uprave i datum prijema,
  • ukupan broj zaposlenih kod poslodavca, uzimajući u obzir sve organizacione jedinice i obavezan broj zaposlenih osoba sa invaliditetom na kalendarski poslednji dan u mesecu,
  • način izvršenja obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom,
  • mesto i datum predaje Obrasca IOSI, potpis lica koje je popunilo obrazac,potpis i overu od strane odgovornog lica. Saglasno sa odredbama člana 14. Pravilnika, Obrazac IOSI može se podnositi i elektronskim putem, za šta je potrebno Poreskoj upravi dostaviti izjavu poslodavca o dostavljanju izveštaja o izvršenju obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom elektronskim putem.

U tom slučaju se primenjuju odredbe Pravilnika o načinu podnošenja poreske prijave elektronskim putem („Službeni glasnik RS“, broj 127/03).

5. Čuvanje dokumentacije o izvršavanju obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom

Poslodavci, pored Obrasca IOSI, Poreskoj upravi ne dostavljaju nikakve dokaze o načinu izvršavanja obaveze.
Prema članu 15. Pravilnika, radi dokazivanja izvršavanja obaveze zapošljavanja osoba sa invaliditetom i omogućavanja kontrole njenog izvršavanja, poslodavac u poslovno-finansijskoj dokumentaciji pored ugovora o radu i prijava na obavezno socijalno osiguranje,obezbeđuje i čuva dokaze o:

  • statusu zaposlenih osoba sa invaliditetom kod tog poslodavca,
  • podnetom zahtevu za procenu radne sposobnosti i mogućnosti zaposlenja ili održanja zaposlenja,
  • izvršenoj uplati sredstava u Budžetski fond za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom,
  • izvršenju finansijskih obaveza iz ugovora i ugovor o poslovnoj saradnji odnosno, kupovini proizvoda ili vršenju usluga sa preduzećem za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom, socijalnim preduzećem ili organizacijom,
  • izvršenoj uplati sredstava u Budžetski fond za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje osoba sa invaliditetom na ime uplate penala, u skladu sa Zakonom,
  • drugu dokumentaciju kojom dokazuje izvršenje obaveze.

Prema članu 16. Pravilnika, poslodavac ima obavezu da nadležnoj jedinici Poreske uprave, na njen zahtev, dostavi dokumentaciju iz člana 15. ovog Pravilnika.

Comments